Kỷ niệm 116 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 – 19/5/2006): Nhớ về Bác Hồ, giữa bộn bề cuộc sống hôm nay

Là nhà cách mạng duy vật, Chủ tịch Hồ Chí Minh ngay từ đầu đã nhìn nhận và đã chỉ đạo đấu tranh với nguy cơ đảng cách mạng biến chất khi thành đảng cầm quyền. Nguy cơ khách quan đó ngày càng tăng cùng với thời gian cầm quyền, khi các hoạt động kinh tế – xã hội có quy mô lớn hơn, phức tạp hơn, khi Đảng lãnh đạo trong hoàn cảnh mới.

Văn hoá cầm quyền

Bây giờ là năm 2006. Hãy hình dung đất nước cách đây 45 năm. Với tôi, đó là điều không được chứng kiến nhưng có thể hình dung. Với thế hệ trước tôi, đó là ký ức luôn sáng rõ như thể mới hôm qua. Với rất nhiều bạn khác, hình dung được không dễ dàng.

Đó là thời gian của một miền Bắc trong vắt lãng mạn và nhân văn:

“Những nhà máy, nước sinh trong gian khổ

Những lò cao, như đứa trẻ đầu lòng

Hạnh phúc mới, lắm khi còn vất vả

Nhưng bước đầu, đây là của công nông”.(*)

Cái trong vắt ấy đi kèm với những eo hẹp về đời sống vật chất mà bây giờ khó hình dung lắm. Đó là thời gian của mâu thuẫn – mâu thuẫn giữa một bên là khát vọng cao cả vươn tới hạnh phúc thanh thản của nhân dân,  còn bên kia là chính cái hoàn cảnh vật chất eo hẹp lúc đó. Cái hoàn cảnh luôn luôn là mảnh đất để mọc lên hai loài cây khác giống – loài của cao thượng, loài của thấp hèn. Và phản ứng tự nhiên của xã hội là ngăn chặn sự tranh thủ len lỏi, tranh thủ lợi dụng của cái thấp hèn. Vấn đề là ở chỗ ngăn chặn thế nào.

Vào thời ấy – cách đây gần nửa thế kỷ – ngành thương nghiệp quốc doanh, khi đó chưa bị han rỉ và biến chất như có một thời sau đó – đã muốn và đã cố phục vụ nhân dân một cách nhân bản. Bánh ngọt – không ngon như bây giờ, ít quá so với bây giờ – vẫn có bán. Một số người lợi dụng khan hiếm, mua nhiều, dùng nhiều, mất phần người khác, hoặc mua nhiều để tích trữ bán lại. Do vậy, ngành thương nghiệp thủ đô thật lòng muốn ngăn chặn sự đầu cơ, nên đưa ra vài quy định.

Ngày 1.2.1961, tại Đại hội Đảng bộ Hà Nội, Bác Hồ nhắc nhở về chuyện không được quan liêu, mệnh lệnh với nhân dân. Bác nghiêm khắc cấm chuyện:”Tự tiện ra mệnh lệnh lung tung (như bán bánh ngọt không cho người mua mang bánh về nhà, bắt người ta ăn tại chỗ)”.

Chắc chắn Bác hiểu động cơ của người ra quy định “ăn tại chỗ”. Vào thời đó, động cơ này rất chân thành. Nhưng Bác vẫn nói rằng, đó là cái thứ quy định “lung tung”.

Và bài học từ Bác mà chúng ta đừng bao giờ quên, là: Một khi có quyền thì không bao giờ được phép có những thứ quyết định lung tung. Không được nhân danh vì quyền lợi của nhân dân mà có những quy định hạ thấp nhân phẩm của nhân dân. Đó là văn hóa cầm quyền. Văn hóa ấy cũng là văn hóa cách mạng. Văn hóa cách mạng chân chính bao giờ cũng một dòng với văn hóa căn bản của nhân loại.

Tôi muốn tin rằng: ít ngày trước đây, khi chỉ thị cho các nhân viên của mình khâu túi lại để tránh tiêu cực, lãnh đạo của một cơ quan quản lý đường bộ có động cơ chân thành, muốn bảo vệ nhân viên khỏi những hành vi không tốt, muốn đẩy lùi cái xấu, muốn làm một cuộc cách mạng nhỏ nào đó trong lĩnh vực hoạt động của mình. Và vì vậy, tôi nghĩ không nên và không cần đay nghiến về chuyện đó. Nhưng rất nên cùng nhau nhớ lại điều Bác đã dạy qua câu chuyện nhỏ cách đây 45 năm : Không thể vì căm ghét cái xấu mà giả định mọi người đều có thể xấu. Và không thể đẩy lùi cái xấu, khi vô tình hay hữu ý hạ thấp nhân phẩm của quần chúng. Bởi cách mạng có mục đích cuối cùng là vinh danh nhân phẩm. Và phải được thực hiện bằng phương pháp phát huy nhân phẩm.

Thiết thực, tốt  và nhanh

Mới đây, báo chí nói nhiều về rau Thanh Trì có chứa dư lượng chất độc hại hay không. Các kết luận xét nghiệm của các hội đồng khoa học trái ngược nhau, và chưa có kết luận cuối cùng. Trong khi chờ đợi kết luận đó, người mua hoặc không dám ăn rau, hoặc ăn thì có nguy cơ nhận thêm vào người chất độc.  Không thể sống mà không ăn, nhưng oái oăm là càng ăn thì càng có nguy cơ rút ngắn cuộc sống của mình lại. Liên tục có các trường hợp ngộ độc thức ăn. Có cả trường hợp mấy chục khách du lịch nước ngoài cấp cứu tại thành phố biển miền Trung. Tôi dám chắc mấy chục người này chẳng bao giờ quay lại Việt Nam lần nữa, họ gia nhập, hoặc tệ hơn, góp phần gia tăng hơn nữa cái con số 90% không trở lại lần 2 của khách du lịch đến Việt Nam, cho dù slogan ngành du lịch của chúng ta là thế nào – điểm đến thiên niên kỷ hay lôi cuốn tiềm ẩn. Bởi người ta sợ cái “tiềm ẩn” trong các món ăn “lôi cuốn” tại hàng quán Việt Nam. Mà sợ là phải.

Người trồng rau cũng khổ sở không kém, không chỉ người trồng rau Thanh Trì mà các vùng khác nữa. Vì có ai nhìn rau mà biết nổi rau này từ đâu đến. Rau có thể bị oan, và nhiều người trồng rau cũng ngậm ngùi gánh chịu thiệt hại.

Tình hình như vậy, các quan chức có trách nhiệm phải vào cuộc cũng là dễ hiểu. Trên truyền hình phát hình ảnh bà Bộ trưởng Y tế đứng trên bờ ruộng rau, nói về việc sắp tới sẽ có Hội đồng khoa học liên ngành xét nghiệm lần 3 để khẳng định về chuyện có hay không có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong rau Thanh Trì. Nhưng có một ý trong phát biểu của Bộ trưởng khiến người xem không khỏi suy nghĩ. Bà nói: Rau ở trên ruộng thuộc trách nhiệm của ngành nông nghiệp -phát triển nông thôn còn rau ở chợ, trong cửa hàng thuộc trách nhiệm quản lý của ngành y tế.

Rau thì vẫn là rau thôi. Nhưng bộ, ngành lại khác nhau. Người ta đặt câu hỏi: Có phải vì vậy không mà Hội đồng của y tế xét nghiệm khẳng định rau có chứa dư lượng độc hại, Hội đồng của nông nghiệp xét nghiệm lại nói rau không có vấn đề gì? Chuyện kết quả xét nghiệm khác nhau có thể giải thích vì các mẫu xét nghiệm khác nhau. Nhưng nếu vậy thì sao không tích cực mở rộng xét nghiệm, ngõ hầu có câu trả lời sớm. Sao lại để tình trạng này kéo dài vậy, khổ người mua rau, đau cho người trồng rau? Khoảng 1 tháng rưỡi đã trôi qua mà kết luận vẫn phải chờ một hội đồng chung, lần này là liên ngành.

Người ta thắc mắc: Phân công trách nhiệm là đúng thôi, ở đâu cũng vậy. Nhưng có phải vì thế mà là trở ngại để làm cho ra một việc không, nhất là việc cấp bách? Ví như bên công an chẳng hạn: an ninh ở địa bàn tỉnh A thì rõ ràng công an tỉnh A chịu trách nhiệm. An ninh ở tỉnh B thì công an tỉnh B chịu trách nhiệm. Nhưng nếu có tội phạm bị công an tỉnh A phát hiện, mà chạy về B, thì công an tỉnh A cũng lùng đến cùng, và công an B cũng chung tay. Vì tội phạm nó nguy hiểm chung cho cả nước, đâu riêng cho một nơi! Tôi chắc chẳng ai cấm ngành y tế nên truy tìm dư lượng độc hại ngay ở ruộng rau.

Nhà nước dĩ nhiên phải có phân công cho các ngành khác nhau. Mọi phân công lĩnh vực phụ trách đều không bao quát hết các tình huống có thể nảy sinh. Trong nhiều trường hợp cần có sự quyết đoán, vượt lên khỏi những ranh giới hình thức, vì cái chung. Nếu không thì thời gian cứ trôi đi, thiệt hại đủ đường, mà rồi… không ai có lỗi cả.

Cách đây tròn 40 năm, Bác cũng đã từng kể về một chuyện thế này:

Có lần Bác lên thăm Nhà máy chè Phú Thọ, các đồng chí chuyên gia nói rất sẵn sàng dạy cho ta 20 cán bộ để làm thí điểm cách trồng chè cho tốt, nhà máy chè nghe như thế rất mừng. Nhà máy gửi báo cáo lên Bộ Nông lâm. Ông Bộ Nông lâm nói việc dạy học phải hỏi Bộ Giáo dục, chúng tôi không giải quyết.

Lên Bộ Giáo dục thì Bộ Giáo dục nói đây là việc trồng chè, chúng tôi không giải quyết được. Gần hai năm không giải quyết. Khi Bác lên thăm, tình cờ các chuyên gia nói lại. Khi về, Bác gặp ông nông lâm, Bác nói nhất định phải cho 20 cán bộ học cái này. Ông nông lâm giải quyết. Thế là học được.

Và Bác kết luận:

Việc hợp tác xã hội chủ nghĩa giữa các ngành, các cấp chưa được tốt. Phải sửa đổi lề lối làm việc cho thiết thực, để giải quyết công việc cho tốt, cho nhanh.

(Trích từ bài nói chuyện của Hồ Chủ tịch tại Hội nghị nghiên cứu nghị quyết TW, ngày 16.1.1966).

Thiết thực, tốt và nhanh – là những yêu cầu của Bác Hồ đối với hoạt động trong mọi lĩnh vực quản lý xã hội.

Phần II

Khi phân tích nguyên nhân thoái hóa biến chất của một bộ phận trong tổ chức Đảng, một bộ phận cán bộ, nguyên nhân quan trọng hàng đầu thường được nêu là do tác động từ sự phức tạp của đời sống kinh tế – xã hội. Điều này đúng, nhưng cũng cần nói rõ một điều: căn bệnh suy thoái, rơi vào quan liêu, xa rời quần chúng, vô trách nhiệm, tự tư tự lợi xuất hiện rất sớm, hầu như ngay sau khi nắm chính quyền, trong mọi bối cảnh, kể cả khi kinh tế chưa phát triển, chưa có nhiều tác động tiêu cực từ các hoạt động kinh tế đa thành phần. Chính vì vậy mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đòi hỏi kiên quyết phải “sửa đổi lề lối làm việc”, đấu tranh chống quan liêu, tham ô… ngay từ khi chính quyền của ta còn là chính quyền kháng chiến, còn tập trung ở các vùng chiến khu. Như vậy có thể thấy ngay từ khi thành đảng cầm quyền, Đảng đã phải đối mặt với nguy cơ quan liêu, thoái hóa, biến chất – một nguy cơ nảy sinh từ chính ngay vị trí cầm quyền. Bác Hồ nhiều lần vạch ra rằng trong hàng ngũ cán bộ kháng chiến đã có một loại người: “Xa cách quần chúng, không hiểu biết dân chúng, không học hỏi dân chúng, sợ dân chúng phê bình… Tham ô, hủ hóa. Trước mặt dân chúng thì lên mặt “quan cách mạng”.

Năm 1950, tại một số vùng ở Liên khu 4, cán bộ đã có những hành động chèn ép dân. Bác đã phải viết bức thư, đề nghị Ủy ban kháng chiến Liên khu đọc ở từng xã. Bác viết: “Nghe các ông thanh tra báo cáo lại những việc đó, tôi rất đau lòng! Dù Chính phủ đã ra lệnh trừng trị những cán bộ đó, tôi phải thật thà xin lỗi những đồng bào vì những cán bộ sai lầm mà bị oan ức. Tôi thật thà tự phê bình khuyết điểm của tôi – là giáo dục và lựa chọn cán bộ chưa được chu đáo”.

Bác Hồ là biểu tượng của tình thương bao la. Nhưng đừng quên Bác với quân thù “như sắt thép”, và đừng quên với cán bộ hư hỏng, Bác quyết liệt đến chừng nào. Bác gọi đó là “một bọn không có lương tâm”. Bác giận dữ nói rằng “bọn người đó trên thực tế “giúp cho giặc phá hoại ta”.

Chúng ta đều biết, một đảng cách mạng khi còn trong vòng bí mật, điều kiện hoạt động cực kỳ khó khăn, không hề có một phương tiện liên lạc nội bộ ổn định nào. Kẻ địch lại truy tìm gắt gao. Vậy mà cả Đảng như một cơ thể sống, trên dưới thông suốt, nắm chắc tình hình như trong lòng bàn tay. Đó là một bí mật vĩ đại của cách mạng. Nhưng cũng ngay từ khi trở thành đảng cầm quyền là có nguy cơ xa rời thực tế, do sự không trung thực trong báo cáo, sự lệch lạc của hệ thống thông tin. Chủ tịch Hồ Chí Minh vô cùng lo lắng về chuyện Đảng lớn mạnh, có bộ máy chính quyền, thì nguy cơ không trung thực của bộ máy ấy lại có thể rất lớn. Bác đòi hỏi:

“Báo cáo phải: thật thà, gọn gàng, rõ ràng, thiết thực. Những tài liệu và con số phải phân tích và chứng thật. Không nên hàm hồ, bèo nheo. Điều gì biết thì nói biết, không biết thì nói không biết. Không nên nói ẩu”.

Những năm qua, chúng ta đã có nhiều bài học phải nhìn thẳng vào sự thật, nhất là trong công tác xây dựng Đảng, và đã có nhiều cố gắng nhìn và đánh giá sát thực trạng chất lượng đảng viên, chất lượng tổ chức Đảng. Nhưng nếu nhớ lại lời Bác Hồ, chúng ta sẽ thấy về thang bậc thẳng thắn và quyết liệt, chúng ta có lẽ còn xa Bác lắm. Lâu nay, khi đánh giá thực trạng yếu kém, cách diễn đạt phổ biến nhất của chúng ta là “một bộ phận cán bộ đảng viên, một số tổ chức Đảng”. Còn đây là đánh giá của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị Ban Chấp hành T.Ư Đảng khóa II: “Khuyết điểm của Đảng là: giáo dục và tổ chức kém, cho nên số đảng viên đông (hơn 70 vạn) nhưng chất lượng kém. Nhiều đảng viên và cán bộ ta rất hy sinh tận tụy, làm gương mẫu trong mọi việc, được quần chúng kính phục và yêu mến. Nhưng số đông cán bộ và đảng viên ta chưa được rèn luyện trong đấu tranh… cho nên đã phạm nhiều sai lầm nghiêm trọng”.

Xin đọc kỹ lại. Bác nói nhiều đảng viên, cán bộ tốt, và nói số đông phạm khuyết điểm. Và cũng cần nhớ rằng Người nói những điều trên vào lúc cuộc kháng chiến còn rất ác liệt (năm 1952). Nói chung, Bác không ngại kẻ thù lợi dụng, bởi Bác biết rõ cái hại lớn nhất là cái hại do không kịp thời chỉnh đốn đội ngũ Đảng, đội ngũ cán bộ.

Cũng giữa năm 1952, Bác đã chỉ đạo dùng báo chí làm diễn đàn để chống lại thói hư tật xấu trong Đảng, trong chính quyền (mặc dù đã là kênh báo chí, thì khó có thể nói kẻ thù lại không biết):

Gần đây, nhân dân và báo chí đã bắt đầu (tuy còn e dè, thưa thớt) phê bình. Song những tổ chức hoặc cơ quan bị phê bình thì im lìm, không đăng báo tự phê bình, không tìm cách sửa chữa. Đó là thái độ “bưng mắt, bắt chim”, thái độ “giấu bệnh sợ thuốc”, một thái độ không thật thà, không đứng đắn. Mong những ai, những cơ quan nào đã được nhân dân hoặc báo chí phê bình, thì thật thà tự phê bình trước nhân dân, trên báo chí.

Là nhà cách mạng duy vật, Chủ tịch Hồ Chí Minh ngay từ đầu đã nhìn nhận và đã chỉ đạo đấu tranh với nguy cơ đảng cách mạng biến chất khi thành đảng cầm quyền. Nguy cơ khách quan đó ngày càng tăng cùng với thời gian cầm quyền, khi các hoạt động kinh tế – xã hội có quy mô lớn hơn, phức tạp hơn, khi Đảng lãnh đạo trong hoàn cảnh mới.

Khi có những hiện tượng thoái hóa, biến chất của một bộ phận tổ chức cơ sở Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành nhiều tâm lực để lãnh đạo các cuộc vận động chỉnh huấn, nâng cao chất lượng tổ chức Đảng. Bác nói: “Cuộc vận động này là một cuộc cách mạng nội bộ, một cuộc đấu tranh gay go giữa cái tốt và cái xấu, cái cũ và cái mới, giữa đạo đức cách mạng là cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư và kẻ địch là tệ nạn tham ô, lãng phí, quan liêu…”.

Bác lo lắng nhiều về việc kết quả thực sự của “cuộc cách mạng nội bộ” này có được báo cáo chính xác hay không. Trong một cuộc gặp lãnh đạo ở một tỉnh, Bác nói: “Các đồng chí báo cáo: số chi bộ “bốn tốt” có 397 trong số hơn 700 chi bộ, như vậy là hơn một nửa.

Nhưng “bốn tốt” là thế nào? “Bốn yêu cầu” là thế nào? Đảng viên “bốn tốt”, chi bộ “bốn tốt” thì phải cho thật tốt, nếu không là tự mình lừa mình”.

Vậy là Bác đã không vội vui khi nghe báo cáo một nửa số chi bộ đạt danh hiệu tốt. Cho đến khi viết Di chúc, nỗi lo lắng về việc phải chỉnh đốn Đảng vẫn không nguôi trong Bác, mặc dù khi đó, Đảng có được lòng tin rất lớn của dân tộc và bạn bè quốc tế.

Chúng ta đều biết mỗi lần thưởng dù chỉ một huy hiệu, Bác cũng tìm hiểu kỹ người, việc tốt để thưởng. Còn bây giờ huy chương (kỷ niệm chương) được trao nhiều vô kể… Là cán bộ lãnh đạo cỡ nào đó, thì có khi nhận hàng chục, nhiều chục huy chương, kỷ niệm chương như vậy. Chắc không ít người được trao chẳng hiểu tại sao, vì lẽ gì mà được trao tặng huy chương của ngành nào đó – ngành mà, nói thật lòng, cán bộ đó cũng chưa kịp đóng góp tham gia gì đáng kể vào thành tích (nếu có) của họ.

Những hư hỏng tại một số tổ chức Đảng giống như trên cơ thể có chỗ bệnh. Nhưng nguy hiểm hơn là tình trạng báo cáo sai, không chính xác, che giấu tình hình thật ở các tổ chức cơ sở Đảng. Lúc đó giống như có chỗ bệnh trên cơ thể mà hệ thống thần kinh không ghi nhận, và sức mạnh cơ thể không được huy động để chống lại bệnh tật. Bệnh sẽ trở nên trầm trọng.

Khi Bác nói “tự mình lừa mình”, là nói rất nặng.

Trần Chí Hiển

Leave a Reply